OPENINGSTOESPRAAK ‘ SOMEONE LIKE YOU’
Galerie Hommes,
Charloisse Kerksingel 14
Rotterdam

uitgesproken zondag 30 november 2014, 16.00 uur
door Etienne Boileau


Dank voor de introductie.
 
‘Someone like you’ staat er prominent boven de uitnodiging. Drie kunstenaars die de liefde voor de portretkunst met elkaar delen. Of verwijst die tentoonstellingstitel naar de idee dat er altijd wel iemand is die op ons lijkt? Dat kan heel goed een uiterlijke gelijkenis zijn, zoals te zien in het zelfportret van Astrid de Pauw waar u achter in de galerie op kijkt.  
In de tekeningen van Cecilia Jaime is iets anders aan de hand: daar gaat het niet om een uiterlijke gelijkenis maar om een innerlijke stemming die we herkennen, zoals blijdschap en verdriet. In haar tekeningen laat zij een innerlijke wereld zien.
Haar beelden daarentegen zijn vaak politiek van aard: op deze tentoonstelling gaat het haar om de behandeling van de vrouw door de media. Hoe wordt de vrouw gezien door de ogen van de media?
Bij Heleen Schröder zien we een derde variant: in haar portretten gaat het niet zozeer om een gelijkenis van de geportretteerde of hoe anderen ons waarnemen. In de serie werken die ze de Shrine noemt, onderzoekt ze wat het precies is om een kunstenaar te zijn.  

Dan even iets anders: Die kop ‘someone like you’ duidt taalkundig vooral op verwantschap, maar klopt dat nog wel in onze hoogst geïndividualiseerde samenleving waarin niemand op een ander wil lijken? Dat is immers een schrikbeeld voor velen; als je op elkaar lijkt heb je te weinig identiteit. En dat is weer in tegenspraak met het volkspsychologisch universum dat ons - gevoed door de media - elke dag weer aanpraat dat we uniek zijn:

Een paar voorbeelden:
1)   Dit is jouw unieke code;
2)   We maken een partnermatch voor je op grond van jouw unieke profiel;
3)   Na je dood zorgen we voor een bijzondere crematie die je op het lijf geschreven is;
4)   En ken je niemand in je omgeving die een toespraak kan houden in de aula, geen nood, wij werken met professionele tekstschrijvers die – het liefst nog voor je dood - je levensverhaal optekenen.
 
 
Innerlijke wereld
Volgens de filosoof Baruch Spinoza zijn er, als het om onze innerlijke wereld gaat, helemaal niet zoveel verschillen. Spinoza gaf aan dat ieder mens wordt voortgedreven door een en dezelfde drang: De conatus. Het is volgens hem deze drang tot overleven, de drift tot zelfbehoud die ons de belangrijkste stappen in ons leven laat zetten. In die drift zit volgens Spinoza geen doel, geen bestemming of een goddelijk plan verborgen. Ze is slechts de uitwerking van de natuur, en daar zijn wij mensen onderdeel van.

Waar die drift toe kan leiden, is prachtig te zien op de tentoonstelling The Image as Burden van Marlene Dumas (nog t/m 14 januari Stedelijk Museum Amsterdam). Zij toont daar een groot aantal indringende portretten die de innerlijke drijfveren van mensen goed weergeven. Dumas schildert niet per se een vrolijke wereld, maar wel een realistische. Dood en geweld gaat zij niet uit de weg, ouderdom en jeugd brengt zij op aangrijpende en soms ook ontroerende wijze in beeld. Haar portretten zijn eigenlijk een weergave van het innerlijk van die personen en haar eigen reactie daarop: Je vraagt je af als je de tentoonstelling van Dumas uitkomt of zij niet een voorbeeldfunctie vervult voor andere kunstenaars. En met die gedachte in mijn hoofd heb ik het werk van deze drie kunstenaars bekeken.

Cecilia Jaime
Neem de Argentijnse Cecilia Jaime: Haar beschouwende werk is net zoals dat van Dumas vaak een verbeelding van haar eigen emoties en gedachten over maatschappelijke fenomen (zoals het veel voorkomende sexisme). Ook houdt ze zich bezig met de levenshouding en innerlijke stemmingen van haar geportretteerden. Neem deze serie van 18 kleine doekjes, waarin zij het fenomeen blijheid en beweging in acrylschilderingen op doek weet te vangen. Die positieve innerlijke wereld wordt alleen wel een beetje verstoord door een drietal tekeningen van asielzoekers die zijn opgenomen in dit geheel. Alsof ze wil zeggen: “geluk is een zeldzame staat van zijn, het duurt maar even”.

Astrid de Pauw
Astrid de Pauw werkt soms naar foto’s en soms naar model. Met haar tekeningen zoekt ze naar houvast in de dubbelzinnige werkelijkheid die haar omringt. Ze legt een verbinding tussen de beelden en de emoties die bij het zien van die beelden bij haar opkomen. Ook geeft ze ruimte aan tegengestelde krachten die naast elkaar bestaan: vasthouden versus loslaten, droom versus realiteit, identiteit versus anonimiteit: heel bewust heeft ze daarom op twee van haar tekeningen de ogen of de mond van de modellen weggepoetst. Daarmee wil ze aandacht geven aan de anonieme mens; het gaat haar om de verstomming die ze soms zelf voelt en het leed dat ze om haar heen ziet.  Ook Dumas is vaak geraakt door het leed dat ze om zich heen voelt, al komt dat in haar werk veel duidelijker naar voren.
 
Heleen Schröder
heeft zich een nog lastiger taak gesteld. Zij probeert met de installatie Shrine te begrijpen wat het is om kunstenaar te zijn. Het gaat haar in deze tekeningen op papier en keramiek met name om de clichés en mythes die aan het kunstenaarsvak kleven. Maar ook de tegenkant:heroïsche kunstenaarsambities die al te vaak jammerlijk sneuvelen. En net als Dumas portretteert ze graag bekende denkers en (dit keer alleen mannelijke) kunstenaars. Ze schrijft er citaten uit films en filosofische geschriften onder, die weer betrekking hebben op de portretten. Heleen’s tekeningen zijn minder emotioneel en veel afstandelijker dan dat van haar twee mede-exposanten. Ze vinden hun basis in de grafische vormgeving en in de filosofie: een studie die zij naast de kunstacademie heeft afgerond. En ook zij werkt, net als Astrid De Pauw naar foto’s.

Dit wetende wil ik even terug naar het onderwerp waar het hier op deze tentoonstelling eigenlijk om draait: De representatie van de werkelijkheid, die omdat het om kunst gaat, altijd heel persoonlijk is. Ieder van deze drie kunstenaars laat ons zien wat hun eigen visie op de werkelijkheid is, en gunt ons soms zelfs een blik in het eigen innerlijk leven of dat van de geportretteerden. Als je hier rondkijkt kom je erachter wat de drijfveren van mensen zoal zijn: We zien zaken om ons heen die het daglicht niet verdragen, worden door de media in een rol geperst die niet bij ons past, en krijgen het stempel van maatschappelijk zeer succesvol opgeplakt, terwijl we al te vaak jammerlijk falen. En dat falen moeten we voor de buitenwereld verborgen zien te houden. Bij die maatschappelijke druk zijn zeker vraagtekens te zetten, maar het gaat te ver om dat hier verder uit te diepen.

Ik zou zeggen: " Neem het advies van Spinoza ter harte en laat je niet teveel te afleiden door je emoties en alle turbulentie om je heen, maar ontwikkel ratio en intuïtie, en tracht zo je innerlijke drijfveren te achterhalen en op orde te krijgen. Dat geeft inzichten waarmee je verder komt."

Ik dank u voor uw aandacht en verklaar hierbij de tentoonstelling voor geopend.  
 
Copyright 2015 © Etienne Boileau



Astrid De Pauw, dubbel zelfportret op linnen, 2014